گفتارى دربارهء كتاب اگر بگوييم درّهء نادره دشوارترين و متكلّف‌ترين متنى است كه به نثر مصنوع فارسى نوشته شده است ، مبالغه نكرده‌ايم . قصد مؤلّف نيز تحرير نثر مشكل است و تاريخ‌نويسى براى وى در درجهء دوّم اهميّت است . در مدّتى متجاوز از دويست و بيست سال كه از تأليف اين كتاب مىگذرد ، ادوارى را پيموده است . گاهى اديبان و فاضلان عصر بدان روى آورده و زمانى از آن اعراض كرده‌اند . روزگارى قبلهء نامه‌نويسان بوده است ، و روزى آماج طعن و طنز متعلمان . گاهى محك فضل منشيان و معيار بلاغت مترسلان به حساب آمده است ، و گاهى اضحوكهء معلّمان و نشانهء تير ملامت استادان . دورانى كتاب درسى عصر بود ، لغتهاى آن را براى تسلّط بر املا از بر مىكردند ، و فقراتش را در نامه‌ها و منشآت به تضمين مىآوردند . امّا ديرى نگذشت كه همان فقره‌ها و همان جمله‌ها را ترّهات و تطويل بلاطائل خواندند ، و مؤلّف كتاب را سفيهى خودخواه و ديوانه‌اى ياوه‌سرا ناميدند . با اين‌همه از روزى كه خامهء تواناى ميرزا مهدى خان از تحرير اين كتاب فراغت يافت ، تا آن‌روز كه تحوّل جديد در ادبيّات فارسى پديد گرديد ، هيچ اديب و مترسّلى خود را از مراجعهء بدين كتاب بىنياز نمىديد ، و اگر هم به كتاب و مؤلّف آن بديدهء احترام نمىنگريست ، به منظور اكرام عند الامتحان ، يا تفوّق بر اماثل و اقران ، ناچار بود درّهء نادره را همچون ديگر متن‌هاى مصنوع - مرزبان‌نامه ، سندبادنامه ، نفثة المصدور و تاريخ وصّاف . . . - بخواند ، تا هنگام تفسير و شرح آن در نماند . در اين مدت درّهء نادره مصداق گفتهء احمد شوقى بوده است كه از زبان پدر ليلى خطاب به قيس سرايد : ابا المهدىّ عوفيت و يا بورك من عمرك * ارانى شعرك الويل و لا اروى سوى شعرك كما لذّ على الكره كلام اللّه للمشرك ( ليلى و مجنون ص 31 )